امین حمزه ئیان
www.Nutshell.ir

زمانی که به دور از آلودگی نوری شهرها و روستاهای پرجمعیت در شب به آسمان نگاه می کنیم، هزاران ستاره درخشان آنچنان آسمان را زیبا کرده اند که ما را محو تماشایشان می کنند. ستارگانی که ما می بینیم همگی در کهکشان راه شیری قرار دارند؛کهکشانی که میلیون ها ستاره دارد. ستارگانی همچون خورشید درخشان که هر لحظه همانند یک بمب هیدروژنی سوخت خود را مصرف می کنند و گرما و نور را در فضای سرد کیهان پخش می کنند. این ستارگان ممکن است حتی تا صد برابر خورشید بزرگ یا درخشان باشند. اما فاصله دورشان از ما طوری است که از روی زمین کم سو به نظر می رسند. ستارگان کهکشان راه شیری که در زیر آسمان شب روی زمین نظاره گر آنها هستیم، گویی بر گنبدی کروی چسبیده اند و این گنبد آسمانی هر لحظه در حال گشتن به دور زمین است. اما گردش ستارگان تنها به دلیل گردش وضعی زمین است و واقعیت امر هم این است که آنها با فاصله هایی گوناگون از هر نقطه در کهکشان راه شیری نورافشانی می کنند.

آنچه ما در آسمان شب می بینیم در واقع موقعیت ستارگان در همان زمان نیست. برای درک بهتر باید از نمونه های نزدیک شروع کرد. مثلاً نور خورشید که با سرعت 300 هزار کیلومتر بر ثانیه در فضا حرکت می کند، حدود هشت دقیقه طول می کشد تا به زمین برسد. پس حتی اگر با تلسکوپی که دارای فیلتر مخصوص خورشید هم است به خورشید بنگریم در واقع داریم هشت دقیقه قبل آن را می بینیم. زیرا نور خورشید زمانی را طی کرده و سپس از دهانه تلسکوپ وارد شده و ما در آخر تصویری بزرگ تر را از چشمی آن می بینم. به این ترتیب زمانی که می گوییم نزدیک ترین ستاره به ما که پروکسیما- قنطورس نام دارد با ما 4.2 سال نوری فاصله دارد، به این معناست که آن نوری که ما امشب از روی زمین از این ستاره دریافت می کنیم در واقع 4.2 سال پیش از آن منتشر شده و این مسافت را طی کرده و به زمین رسیده است.

پس می توان گفت اکنون ما در زیر آسمان شب نظاره گر گذشته هستیم. ستارگان کهکشان راه شیری با فواصل مختلفی از یکدیگر واقع شده اند؛ ستارگانی که گاه تا چند هزار سال نوری با ما فاصله دارند. شاید آن ستاره یی که امشب آن را می بینیم سالیان پیش سوخت خود را به اتمام رسانده و سپس با انفجاری به پایان عمر خود رسیده است. به این ترتیب نوری که امروز از روی زمین از ستارگانی که گاه تا هزاران سال نوری با ما فاصله دارند دریافت می کنیم در واقع نوری است که هزاران سال پیش از آن ستاره منتشر شده است و زمانی که آن نور به زمین می رسد، ما گمان می بریم که این ستاره هنوز در حال سوزاندن سوخت خود است.

برای نمونه در مورد کهکشان ها هم می توان گفت امروز ما نظاره گر تصویر میلیون ها سال پیش کهکشان هایی هستیم که میلیون ها سال نوری از زمین فاصله دارند. مثلاً اگر امشب ما در حال رصد کهکشان آندرومدا نزدیک ترین کهکشانی که با فاصله 2.5 میلیون سال نوری از ما (کهکشان راه شیری) قرار دارد هستیم، در واقع داریم وضعیت آن را در 2.5 میلیون سال پیش می بینیم زیرا کهکشان آندرومدا از ما 2.5 میلیون سال نوری فاصله دارد و 2.5 میلیون سال هم طول کشیده است تا نور آن به زمین برسد.

این مساله نه تنها در نور مرئی بلکه در کل طیف الکترومغناطیسی صادق است. یعنی تلسکوپ هایی که اکنون در حال رصد آسمان با امواج مثلاً فرابنفش، ایکس، فروسرخ و رادیویی هستند، در حال رصد ده ها یا صدها و حتی میلیون ها سال پیش کیهان هستند زیرا تمام امواج در طیف الکترومغناطیسی از قوی ترین آنها که گاما است تا ضعیف ترین آن یعنی امواج رادیویی، همگی در فضای خلأ تنها با سرعتی یکسان یعنی حدود 300 هزار کیلومتر در ثانیه در حرکت هستند.

بسیار شگفت انگیز است نگریستن به ستاره یی که شاید امروز دیگر مرده باشد و ما هنوز نوری که آن از خود در هزاران سال پیش منتشر کرده است را می بینیم.

سرعت نور، نهایت سرعت در عالم امروزی است و اینکه ما از روی زمین تماشاگر کیهانی در میلیون ها سال پیش هستیم، برای اخترشناسان و کیهان شناسان مساله یی مشکل ساز نیست. برای درک بهتر، فرض کنید شما موجودی فضایی هستید که تنها اجازه دارید برای یک روز روی زمین بیایید و انسان ها را مشاهده کنید. مطمئناً در عرض یک روز نمی توانید تمام فرآیند زندگی یک انسان را ببینید و هرگز متوجه نخواهید شد انسان ها چگونه متولد شده و پس از طی زمانی در آخر می میرند. اما می توانید انسان ها را که هر کدام در یک وضعیت مختلفند بررسی کنید. شما کودکان، نوجوانان، جوانان و... را می بینید. به این ترتیب شما با بررسی دقیق متوجه خواهید شد انسان ها اول کوچک و کودک هستند سپس به دوره نوجوانی و جوانی و میان سالگی می رسند و در آخر کهنسال می شوند.

قضیه دانشمندان با کیهان پیش رویشان هم این گونه است. با رصد ستارگان مختلف دور و نزدیک و همچنین اعماق آسمان و کهکشان هایی که در فواصل مختلف واقع شده اند، می توانیم بررسی و تحلیل کنیم که ستارگان و کهکشان ها چگونه تشکیل می شوند و چه مراحلی را طی می کنند و در آخر چه می شوند.

پس گویی ما اکنون و در این لحظه تماشاگر گذشته یی از کیهان هستیم تا دریابیم چگونه آمده ایم و چرا در جهانی اینچنین هستیم و سپس در آخر چه خواهد شد.